Séra Sigtryggur Guðlaugsson fæddist 27. september 1862, á Þröm í Garðsárdal í Eyjafirði. Hann kom að Núpi árið 1905, þá nýorðinn ekkill og tók þar við prestsembætti eftir að hafa verið prestur í Ljósavatnsprestakalli frá árunum 1899 – 1905 við Þóroddstaðarkirkju. Auk þess að þjóna sem prestur og síðar prófastur, var hann skólastjóri Unglingaskólans að Núpi frá stofnun hans 1907 til 1929.

Sr. Sigtryggur tók mið af ungmennafélagsandanum, ræktun lands og lýðs. Seinni kona Sr. Sigtryggs var Hjaltlína M. Guðjónsdóttir frá Brekku á Ingjaldssandi fædd 4. júlí 1890. Þau eignuðust tvo syni, Hlyn f. 5. 11. 1921 og Þröst f. 7.7. 1929.

Hugsjón Sigtryggs

Hver blettur landsins sem fær hjálp til við að klæðast náttúruskrauti, verður manninum ofurlítil Eden sem endurnærir, hvílir og vekur ómælda gleði. Alls þessa þarfnast maðurinn, hann lifir ekki af brauði einu saman! Í huga Sr. Sigtryggs var mannrækt og garðrækt samofin, hann bar hag mannsins fyrir brjósti og bar mikla virðingu fyrir náttúrunni. Trú hans og von var að hagnýt fræðsla og ást á gróðri móðurlandsins fengi fastari sess í skólum landsins. Hann réðst í gerð matjurta- og skrúðgarðs í tengslum við unglingaskólann.

Sr. Sigtryggur á níræðisaldri og frú Hjaltalína

Markmið hans með gerð garðsins var þríþætt, nýta átti garðinn til kennslu í jurtafræði og garðrækt, jafnframt því að kynna fyrir nemendum garðávexti sem neysluafurð, og sýna fram á hvað getur þrifist í íslenskum jarðvegi. 

Sr. Sigtryggur hafði hug á að safna saman íslenskum jurtum, þá helst þeim sem mest þóttu til prýði. Hann varð sér úti um jurtir eða fræ frá fjarlægum héruðum, frá Rangárvallar-sýslu,  Eyjafirði, Fnjóskadal, auk þess kom nokkuð frá nágrannasveitunum. Skrúður var því frá upphafi nokkurs konar skólagarður. Á þessum tíma voru möguleikar til ræktunar alveg ókannaðar. Þar sem áður var bara urð og grjót var risinn innan fárra ára undurfagur skrautgarður. Menn tóku að trúa á ræktunarmátt íslenskrar moldar.

Mynd Ríkharðs Jónssonar á 
minnisvarðanum í Skrúð

Skrúður

Skrúður er rétt innan við Núp í Dýrafirði og þar hefur verið reistur minnisvarði um þau hjónin. Garðurinn var formlega stofnaður 7. 8. 1909. Það var ekki tilviljun ein sem réði þessari dagsetningu. Þennan dag voru 150 ár liðin frá því að fyrsta kartaflan var sett niður í Sauðlauksdal af Birni prófasti Halldórssyni.

Sr. Sigtryggur valdi sér stað sem hét Stekkjarlág, upp undir norðanverðri hlíðinni í mynni Núpsdals. Þar var skjól fyrir ágangi húsdýra og fyrir hafvindum. Bletturinn var afar erfiður til vinnslu, möl var undir þunnum grasverðinum. Það dugði ekki minna en járnkarl til þess að vinna á þessu og sum staðar þurfti að notast við sprengiefni. Vinnan gekk vel á næstu árum við að koma grjótinu burt, jafna lægðir og flytja í burtu nokkra hestburði af mold úr gömlum bæjarrústum. Hann nýtti fallþunga vatnsins úr fjallinu til þess að vökva garðinn með hvæsislöngu (blástur) og 1914 var svo steyptur ofurlítill gosbrunnur, sem getur spúð vatni 7 metra frá jörðu í logni. Seinna höfðu synir hjónanna það hlutverk að vera ,,gosstjórar”. Sjón er sögu ríkari, gosbrunnurinn stendur enn, með ótal stútum sem mynda skrautleg tilbrigði vatnsins.

Nafnið Skrúður eignar Sr. Sigtryggur ungri vinnukonu Sigríði Einarsdóttur. Hún var þá um fermingu og var á heimili Sr. Sigtryggs á Þóroddsstað.

En draumurinn um garðinn varð ekki að veruleika fyrr en hann kom vestur á Núp. Talið er alveg víst að nafnið Skrúður sé fyrirmynd orðsins skrúðgarður.

Skrúður er ekki aðeins stórmerkilegur á íslenskan mælikvarða heldur einnig evrópskan. Hönnun hans minnir á garða í Evrópu fyrir þrjú til fjögur hundruð árum. Sumarið sem hann er vígður er garðurinn þegar orðinn 2000 fermetrar. Í garðinum eru hundruð trjáplantna og jurta og flóran hefur lítið breyst frá dögum séra Sigtryggs. Matjurtir hafa þó vikið fyrir fjölærum blómjurtum og runnum. Á fjórða áratugnum var Skrúður vel gróinn og margir gestir heimsóttu garðinn. Þrátt fyrir erfiðar samgöngur fyrir stríð þá komu eitt árið um 700 manns til þess að skoða Skrúð.

Skólanemum ánafnaðar reyniplöntur 

Sigrtyggur hafði hug á því að gróðurreiturinn yrði í einhverjum tengslum við skólastofnunina. Ráð til þess var að fá nemendur til þess að gróðursetja tráplöntur sem síðan yrði þeim eignuð. Þetta bar árangur, nemendur eignuðust á þennan hátt um 50 reyniplöntur á árunum 1909 - 1914.

Þeir máttu eftir ástæðum hlúa að ,,trjánum sínum” en Sr. Sigtryggur var viðbúinn því að fyrirhöfnin yrði hans. Gamanið féll niður m.a. var útséð, að rými í garðinum þryti ef haldið yrði áfram. Næstu árin tók við óeigingjörn vinna þeirra hjóna, við ræktun ýmissa nytjajurta og trjáa. Þau vonuðust til að ,,mjói vísirinn” yrði að meiru. Árið 1910 var hæsta tréð orðið 138 cm. og árið 1911 var það orðið 235 cm. Hæstu trén voru orðin 330 cm árið 1921 og 30 þeirra voru mannhæð og yfir það, önnur lægri, nokkur kólu og 4 dóu. Enn í dag má ganga að plöntunum með nafni gróðursetjanda. Hróður reitsins barst víða, árið 1926 fékk Sigtryggur 150 krónur úr skógræktarsjóði Friðriks VIII vegna Skrúðs.

Í garðinum eru tvö stórbrotin garðhlið. Aðalhliðið er smíðað 1909 af Torfa Hermannsyni. En eins og gerist og gengur geysa oft váleg veður hér á landi. Þann 2. des 1928 gerði ofsaveður með þeim afleiðingum að garðhliðið féll og skemmdist mikið. Það var ekki fyrr en sumarið 1932 sem nýtt og sterkari smíðað hlið var sett upp.

Þetta sama sumar voru einnig settir upp. Hvalsbeinskjálkarnir sem komu frá Hvalveiðistöð Norðmanna á Höfðaodda um eða fyrir aldamót 1900.

Endureisn Skrúðs

Í mars mánuði 1959 afhenti Sr. Sigtryggur Héraðsskólanum á Núpi Skrúð til eignar og varðveislu. Í gegnum tíðina voru honum gefnar tækifærisgjafir sem hann var beðinn um að ráðstafa til einhverra hugðar-mála sinna. Hann afhenti það fé með Skrúð. Í meira en 70 ár var garðinum vel við haldið, en upp úr 1980 var honum lítið sinnt og hnignaði honum þá mjög. Árið 1992 var stofnuð nefnd sem átti að stuðla að viðreisn Skrúðs og tryggja framtíð hans sem minnismerki um starf brautryðjenda í garðyrkju á Íslandi. Mikið verk beið kennara og nemenda Garðyrkjuskóla Ríkisins. Áhersla var lögð á að færa garðinn í upprunalega mynd undir stjórn Grétars J. Unnsteinssonar, þá skólastjóra Garðyrkjuskólans. Að loknum miklum endurbótum var stór hátíð í hjörtum manna þegar Skrúður var vígður á ný árið 1996. Skrúður er verðmæt þjóðareign, ekki síður mikilvæg en handritin okkar.

Forsetahjónin Ólafur Ragnar Grímsson og Guðrún Katrín Þorbergsdóttir
við endurvígslu garðsins

Ávinningur?

Já, sönnun þess að það er hægt að ,,klæða landið” og njóta ávaxtanna. Þekkingu á eðli og meðferð ræktunar, og að fá tækifæri til að upplifa fegurðina. Sr. Sigtryggur segir; hvar er sönn fegurð fyrir auga mannsins nærtækari en í blómskrúði jarðarinnar, þar sem það fær notið sín. Þungt þótti Séra Sigtryggi að hugsa til þess, ef örlög Skrúðs yrðu engin. Hann sem lagði út með ofurlitla hugsjón sem varð að stórri framkvæmd, en þó í nokkurri fátækt. Í fátækt af gróðurefnum frá móður jörð. Í fátækt eftirlitsmanns hvað þekkingu varðar og efnum til meðferðar og úrbóta á því sem vantaði. Það má því með sanni segja að Sr. Sigtryggur hafi verið langt á undan sinni samtíð. Hann var opinn fyrir erlendum áhrifum og fyrir því sem var að gerast í nágrannalöndunum. Hann þótti nútímalegur, en fastheldinn á sögu lands og þjóðar, fylginn sér og mikill hugsjónamaður.

Garðurinn er menningararfur frá liðnum tíma til nútímans. Æska landsins ber að standa vörð um að svo verði um ókomna tíð. Þegar um framtíð svo mikilvægs menningararfleiðar er í húfi.

 ,,Skrúður er lífvera og allar lifandi verur þurfa viðurværi og umönnun. Uppskeran er ást, friður og sátt við allt og alla”. Sr. Sigtryggur lést á Ísafirði  3. ágúst. 1959 tæplega 97 ára að aldri. Hjaltlína lést 30. janúar 1981 tæplega 91 árs.

Hér hefur verið rakin í afar stuttu máli sagan um Skrúð. Eftir lesturinn hafið þið mörg hver eflaust mikla löngun til þess að heimsækja staðinn. Heimsókn þangað er vel þess virði, að upplifa þar einstaka fegurð, kyrrð og þá unaðslegu tilfinningu að vera lifandi.