Doktorsritgerðin

Hugmyndir barna um líkamann og hvernig þær breytast í kennslu

Titill á ensku: The development of children’s ideas about the body: How these ideas change in a teaching environment.

Aðalleiðbeinendur mínir voru Jón Torfi Jónasson, prófessor við Háskóla Íslands og Michael Reiss, prófessor við Institute of Education, University of London. Í doktorsnefnd voru auk þeirra Allyson Macdonald, prófessor við Kennaraháskóla Íslands.

.ÁGRIP

Rannsókn þessi fjallar um hvernig og við hvaða aðstæður hugmyndir barna um mannslíkamann breytast á tveimur fyrstu árum grunnskólans (1. og 2. bekkur).Varpað er ljósi á hugmyndir barna um útlit, staðsetningu og hlutverk beina og líffæra mannslíkamans og hvaða áhrif kennslan, kennsluaðferðir, námsefni, námsgögn og samskiptin í kennslustofunni hafa á þróun hugmyndanna. Skoðaður var sérstaklega munurinn á hæglátu börnunum í bekknum og hinum, sem gjarnan vilja hafa frumkvæði og tjá sig, með tillliti til breytinga á hugmyndum og áhrifum kennslunnar og samskiptanna. Fræðilegur bakgrunnur rannsóknarinnar á sér rætur í kenningum hugmsíðahyggjunnar um nám og kennslu með áherslu á hvers konar samskipti og virkni sem forsendu náms og mikilvægi þess að hugmyndir nemenda og reynsla sé grunnur að frekari námstækifærum. Einn 1. bekkur með 20 nemendum (voru 19 í 2. bekk) var valinn til þáttöku ásamt kennara bekkjarins og úrtaki foreldra. Rannsóknaraðferðir voru að mestu eigindlegar þó megindlegum gögnum hafi einnig verið safnað. Greining þáttökuathugana og viðtala byggðist á aðferðum grundaðrar kenningar og orðræðugreiningu. Sérstakir kvarðar og matsform voru notuð til að greina teikningar barnanna, viðtöl og greinandi verkefni. Niðurstöður leiddu í ljós að við lok rannsóknarinnar þekktu börnin frekar útlit, staðsetningu og hlutverk hinna ýmsu líffæra en hvernig þau tengjast, vinna saman og mynda líffærakerfi. Meltingafærin voru eina líffærakerfið sem börnin almennt þekktu. Hinar fjölbreyttu kennsluaðferðir sem notaðar voru höfðu mismunadi áhrif á börnin og undirstrikar mikilvægi þess að nota fjölbreyttar aðferðir í blönduðum bekk til að allir fái eitthvað við sitt hæfi. Það er erfitt að ákveða hvaða kennsluaðferð er ‘best’ en í þessari rannsókn virtist sýnikennsla og umræður, verklegar æfingar og umræður og frásagnir og umræður hafa mest áhrif. Að nota teikningar sem rannsóknaraðferð getur verið mjög gagnlegt þó ung börn geti átt erfitt með að sýna hugmyndir sínar og kunnáttu með teikningu. Hafa þarf í huga möguleika hermiáhrifa í teikningum barna þar sem börnin hafa í einhverja fyrirmynd í huga sem þau teikna frekar en sínar eigin hugmyndir. Þess vegna er mikilvægt að nota aðrar rannsóknaraðferðir jafnhliða svo sem viðtöl til að nemendur fái tækifæri á að útskýra hugmyndir sínar. Rannsóknin sýnir einnig fram á mikilvægi virkni nemendahópsins en einnig hvernig sýnileg virkni einstaklingsins þýðir ekki endilega að nám á sér stað eins og ætla mætti. Hljóðlátu börnin sem tóku ekki þátt í umræðum og tjáðu ekki hugmyndir sínar munnlega lærðu ekki minna en þau sem tóku þátt í umræðum og voru sýnilega virkari og það sem meira var, hljóðlátu börnin bættu meira við þekkingu sína en virku börnin. Rannsóknin er innlegg í menntarannsóknir þar sem áherlan er á nám og kennslu, einstaklinginn og nemendahópinn við raunverulegar aðstæður og gefur innsýn í hugmyndir barna og við hvaða aðstæður þær þróast.

Doktorsverkefni mitt er rannsókn á hugmyndum 6 og 7 ára barna um líkamann og hvernig hugmyndir þeirra þróast í kennslu á einu ári. Markmiðið með verkefninu er að skoða hvað það er sem hefur helst áhrif á þróun hugmyndanna. Eru það kennsluaðferðirnar, námsefnið, námsgögnin, vinna nemenda, samskipti kennara og nemenda, samvinna nemenda o.s.frv. ?

Einn bekkur í skóla í Reykjavík var valinn til þátttöku í rannsókninni ásamt kennara bekkjarins, en samkennarar og foreldrar barnanna koma líka við sögu.

Fylgst var með öllum kennslustundum í bekknum (í 1. og 2. bekk) vorið 2003 þegar nemendur voru í 1. bekk og síðan aftur um haustið (2003) þegar nemendur voru komnir í 2. bekk þ.e.a.s. þegar verið var að kenna um líkamann. Allar kennslustundir voru teknar upp á myndband og viðtöl voru tekin við kennara, nemendur og foreldra nokkurra nemenda. Fjölmörg og mjög margvísleg verkefni voru lögð fyrir nemendur, til þess að skoða hugmyndir barnanna og þróun þessara hugmynda. Nemendur voru einnig beðnir að um að teikna myndir áður en verkefnið hófst, á meðan á því stóð og í lokin til að hægt væri að skoða og meta þróun hugmyndana. Í lokin voru tekin einstaklingsviðtöl við nemendur og lögð fyrir þá greinandi verkefni (diagnostic tasks). Þetta allt var lagt til grundvallar við mat á þróun hugmyndanna.

Rannsóknin mun varpa ljósi á fræðilegar hugmyndir barna um mannslíkamann (vísindalegt gildi), hún varpar ljósi á skilvirkni kennslu, sem gagnast kennum og kennaranemum (kennslufræðilegt gildi), hún hefur gildi fyrir námsefnisgerð (námsskrárgildi) og hún varpar ljósi á ólíkar matsaðferðir (prófræðilegt gildi).

Gengið út frá hugmyndum hugsmíðahyggjunnar (constructivim) en þar er nemandinn virkur í eigin námi, tekur við upplýsingum og byggir upp þekkingu og skilning og smíðar eigið nám og þekkingu. Þekking er ekki eitthvað sem er fyrir utan namandann heldur er nám ferli sem byggist á nýrri reynslu og hugmyndum. Samskipti skipta miklu máli (social constructivism) og einnig umhverfið þar sem sem nám á sér stað. Þar sem hugsmíðahyggjukenningar eru hafðar að leiðarljósi í kennslu er gengið úr frá hugmyndum barnanna við skipulagningu kennslunnar. Hugmyndir barnanna eru kannaðar og í ljósi þeirra er kennslan skipulögð. Kennaranum er líkt við leiðsögumann sem þarf að vita hvar nemandinn er staddur áður en hann vísar honum til vegar en báðir aðilar hafa ábyrgð sem þeir þurfa að axla.

Við greiningu gagnanna hafa vaknað m.a. spurningar um virkni og við hvaða aðstæður í kennslunni nám á sér helst stað. Gögnin sýna t.d. að nám á sér greinilega stað hjá sumum börnum þó þau taki ekki þátt í umræðum né eru “sýnilega” virk í kennslustundinni. Virkni er ekki bara það að taka sýnilega þátt heldur getur virkni átt sér stað á annan hátt þ.e. börnin læra líka með því að hlusta á aðra, skoða myndir, fylgjast með, vinna eitthvað ákveðið verkefni o.s.frv. Þannig mun rannsóknin varpa ljósi á “þöglu” börnin sem leggja lítið sem ekkert til málanna en vinna sín verk hljóð og vilja stundum gleymast.